Verhaal

Merkwaardigheden in huwelijksakten

Door Dick Vos en Harrie van Beek

Tot 1970 hadden bruid en bruidegom tot 30 jaar de toestemming van hun ouders nodig bij het huwelijk. Gewoonlijk zullen deze geen bezwaar maken en het geluk van het bruidspaar niets in de weg leggen. Toch kan het bruidspaar niet altijd op dat fiat rekenen. In die gevallen wordt de tussenkomst van de kantonrechter gevraagd.

Zo weigerde, bijvoorbeeld, de moeder van Arend en Gerrit Jan Esendam haar toestemming te geven bij beide huwelijken van haar zoons in februari en oktober 1824. Zij was blijkbaar wel nieuwsgierig, want zij was wel aanwezig bij de huwelijksvoltrekking.

Niet altijd is weigerachtigheid er de oorzaak van dat de ouders niet tekenen. Zo blijkt uit de akte van 30 april 1894 in de gemeente Wierden dat de vader van de bruidegom vermoedelijk is overleden. De huwelijkskandidaat laat noteren: “dat hij niet weet of deze – zijn vader – overleden is, noch waar deze zich bevindt”.

Johanna Heerdink heeft haar vader ook uit het oog verloren omdat hij “voor ongeveer drie jaren zijne woonplaats heeft verlaten om zich tijdelijk in Pruissen te vestigen zonder orde op zijne zaken te hebben gesteld en zijn verblijfplaats in dat Koninkrijk hun geheel onbekend is en dat genoemde zijne dochter buiten staat is de vereischte toestemming van hem tot haar huwelijk te verkrijgen.”

In Wierden verklaarde de negenentwintigjarige, in Amsterdam geboren, bruidegom onder ede dat hem het bestaan of verblijf van zijn beide ouders onbekend is en dat hij in de laatste twintig jaren niets meer van hen heeft vernomen. Een soortgelijke verklaring komt op 8 december 1917 van de bruid Klasina Visser, ook in Amsterdam geboren. Toen zij zes jaar was heeft haar vader de echtelijke woning verlaten, en sedertdien heeft zij niets meer van hem gehoord.

Het niet tekenen van de huwelijksakte door de ouders kan ook nog andere redenen hebben. Zo kan de vader van Jantje Schoemaker de akte van zijn dochter niet tekenen vanwege een stijve vinger. De moeder van de bruid Hendrika Johanna Gerritsen uit Rijssen is wel letterlijk onthand;  zij verklaart niet te kunnen schrijven wegens gemis der rechterhand.

Ook de moeder van Euphemia Gezina Schilthuis kan in Denekamp in 1853 haar toestemming voor het huwelijk van haar dochter niet geven omdat zij uit oorzaak van zinneloosheid buiten staat is haren wil te verklaren en toestemming te geven tot dit huwelijk.
 

Ambtelijke taal

Dat ambtelijke taal moeilijk te begrijpen is, is nu ook nog zo, maar vroeger konden ze er ook wat van. In een huwelijksakte van 1813 in Ommen trouwt Gerrit Vlierjan met Maria Remmink. Zij is gesepareerde huisvrouw van Gradus Leeuwerik volgens sententie van het gesupprimeerde Bailluws geregt van Twente in dato den negenden van Laauwmaand achttienhonderd en tien. Hetgeen simpelweg inhoudt dat Maria gescheiden is van Gradus Leeuwerik volgens vonnis van het niet meer bestaande Twents gerecht, gedateerd 9 november 1810. Waarvan akte.

 

 

De ambtenaar moet het geduizeld hebben toen hij het volgende opschreef: …en Grietje Brouwer, oud 19 jaren, naaister, geboren en wonende te Genemuiden, minderjarige dochter van Tijmen Brouwer en Maria Mooijen, beide overleden, en is – bij overlijden van de grootvader van vader- en moederszijde van de bruid voor ons verschenen haar grootmoeder van vaders zijde, Grietje van der Meulen, winkelierster, mede alhier wonende, benevens de moeder des bruidegoms welke beiden verklaarden hunne volle toestemming tot dit huwelijk te geven, terwijl de eerste tevens verklaarde, dat hare overleden schoondochter, Maria Mooijen, eerst gehuwd met haar zoon Tijmen Brouwer, na diens overlijden tweemalen is hertrouwd, het laatst met Johannes Lamberts Steenbergen, in hare overlijdensakte vermeld, terwijl haar eigen echtgenoot Dirk Brouwer in achttienhonderdzevenentwintig en de vader harer genoemde schoondochter, Johannes Gerhardus Mooijen, die dezelfde persoon is als Johannes Mooijen, vermeld in de overlijdensakte harer schoondochter  reeds in achttienhonderdvierentwintig, beide te Genemuiden, zijn overleden; en is door den comparant bruidegom en de na te melden vier getuigen de eedelijke verklaring afgelegd dat de namen Jan Brands en Elizabeth Gerrits Vos, vermeld in de overlijdensakte zijns vaders, dezelfde personen aanduiden, als die, welke als zijne ouders in zijne geboorteakte zijn genoemd, en door de grootmoeder; als comparante vermeld, gelijke verklaring nopens de namen Johannes Mooijen en Johannes Gerhardus Mooijen.

 

 

Je moest vroeger goed weten wat je wilde en luid en duidelijk het ja-woord geven zoals in een huwelijksakte in Losser vermeld wordt:
…na het voorlezen van het zesde hoofdstuk van den Titel van het Huwelijk over de regten en plichten der Echtgenoten, waarna wij, beambten van den Burgerlijke Staat bovengenoemd, hebben gevraagd aan Gerrit Jan Reehuis, wie hij tot vrouw wil nemen en heeft hij ons met eene luide en verstaanbare stem geantwoord dat hij begeert te trouwen met Zwenne Nijhuis en hebben wij vervolgens de bruid aangemaand om ons te zeggen wie zij tot man begeert te nemen en heeft zij ons geantwoord dat zij zich in den echt wil verbinden met Gerrit Jan Reehuis. Dan volgens hebben wij in tegenwoordigheid der partijen en getuigen in naam der wet verklaard dat Gerrit Jan Reehuis en Zwenne Nijhuis in het huwelijk verbonden zijn. En hebben daarop gezegde echtgenoten verklaard dat van hun geboren is een kind van het vrouwelijk geslagt, welke in het Doopboek van de Roomsch Catholijke gemeente is ingeschreven, in dato den vijfden November achttienhonderdnegen, onder de naam van Geertruij, welke zij erkennen voor hunne dogter.

Ook de ambtenaren hadden wel eens een vuiltje in het oog, zodat ze de details een beetje kwijt raakten. In Haaksbergen in 1830 trouwen Gerhardus Ooink en Geertrui Ottink en zij verklaren dat er drie door hen buiten de echt geteelde kinderen bestaan, dat die kinderen bij hunne geboorte niet zijn erkend en dat dezelve aan den beambte van den civielen Staat dezer Gemeente zijn aangegeven onder de voornamen en namen Catharina Ottink, Johanna Geertruid Ottink en Gerrit Jan Ottink, dat zij dezelve voor hunne kinderen verlangen te erkennen, nademaal zij noch in overspel noch in bloedschande geteeld zijn en dat zij dezelve te dien ons aanbieden. Waarop wij beambten van den civielen Staat, na deze kinderen nauwkeurig beschouwd te hebben, welke wij verklaren te zijn van het mannelijk geslacht hebben verklaard, dat Catharina, Johanna Geertruid en Gerrit Jan, natuurlijke kinderen van Gerhardus Ooink en Geertrui Ottink te zijn gewettigd.

 

 

In het buitenland ging het ook niet altijd goed getuige de verklaring van Gerhard Johan Oude Brinkhuis bij zijn huwelijk met Aleida Maria Snippert.
De bruidegom verklaart dat hij het kind is dat vermeld staat in de hierbij overlegde geboorteakte als Gerhard Johan, geboren te Emsdetten in Duitschland, den zeventienden April achttienhonderd en vierentachtig uit Christina Elsberg, alsmede dat hij het kind is dat vermeld staat als Johan, geboren te Emsdetten in Duitschland den negenden April achttienhonderd vier en tachtig, in het hierbij overlegd afschrift der huwelijksakte zijner ouders, daarin genaamd Gerrit Jan Oude Brinkhuis en Maria Christina Elderbeg….
 

Vergissingen

Vergissen is menselijk en dat komt natuurlijk ook bij het schrijven van de huwelijksakten voor, maar soms leidt dat tot grappig situaties.

De registratie in de Burgerlijke Stand bestond amper vijftien jaar, toen de dienstmeid Hendrika Schutten er op 8 december 1825, haar trouwdag, achter kwam dat zij als jongen was gedoopt. De comparente en (nagenoemde) getuigen hebben onder ede verklaard dat zij “in haar doopextract onder den naam van Hendrikus Schutten abusief voorkomt in plaats van Hendrika Schutten, hetwelk zij verklaren zeer wel te weten, dewijl hare ouders geen meer kinderen dan de contractante hebben gehad of verwekt: en verklarenden dezelven tevens dat hare moeder na haar vaders dood is hertrouwd aan Harmen Crouwels.”

In de huwelijksakte van Roelof Landman uit Grafhorst wordt vermeld dat hij weduwnaar is van Gerrigje Vaandering en even verder staat dat hij trouwt met … jawel: Gerrigje Vaandering, zonder beroep, oud 24 jaaren…”

Het homohuwelijk was in 1915 nog niet ingevoerd, maar toch trouwen op 9 juli in Hardenberg Hendrik Jan Reinink, oud 30 jaaren, veldarbeider, geboren te … enz. met Maria van der Kamp, oud 28 jaaren, dienstbode, meerderjarige zoon van ….

Zo’n zelfde vergissing maar dan omgekeerd; Hendrik Buitenhuis wordt in 1916 in Oldenzaal aangemerkt als “meerderjarige dochter van Roelof Buitenhuis”.

In Gramsbergen trouwt Hendrik Koster, oud 23 jaar met Geertje Buisman, oud 24 jaar. Niks mis mee, maar de ouders van Geertje waren respectievelijk 39 en 35 jaar oud. Die waren er dus vroeg bij!

Zelfs kinderen hebben voordat je geboren bent; dat overkwam de moeder van Wilhelmus Antonius Rustenhuss; zij is bij het huwelijk van haar zoon acht en twintig jaar terwijl de bruidegom zelf al negen en twintig jaar is.

Het is een beetje cru, maar de snelste weduwnaar zat in Ambt Hardenberg. In een huwelijksakte in 1900 komt de zinsnede voor “… verklaren wij in naam der Wet, dat door het huwelijk zijn vereenigd, Jan Otten Akkerman en Beekje Benjamins, overleden… Van schrik?

Het huwelijk kan ook wel eens zaken aan het licht brengen, die in dit geval de ouders van Hendrika Groothuis het schaamrood op de kaken zal hebben gebracht. Haar vader wordt niet vermeld, want zo staat in de akte: “hebbende comparante (de bruid) alvorens voor ons onder ede verklaard, dat zij bij gelegenheid der huwelijksaangifte, als wanneer zij nog niet in het bezit was van haar alsnu overgelegd geboorte extract, niet anders heeft geweten of haar ouders waren vóór haar geboorte reeds wettig gehuwd en alzoo onwetend en abusief heeft aangegeven van te zijn een dochter van Jan Nijhof en hare opgenoemde moeder Mina of Hermina Groothuis.

In Vriezenveen compareerden op 29 maart 1823 de landbouwer Gerhardus Wichers en Aaltjen Fineman voor de schout van de gemeente, die daarbij werd “geadsisteerd” door de secretaris. De akte werd gezien het handschrift, opgemaakt door de secretaris, Gerrit Engels. Deze constateert: “dat het onderscheid in des bruidegoms familie naam in deze acte, en in de doopcedul een speldfout in het Doopboek is”. Heeft de dominee getracht hem iets op de mouw te spelden?

 

 

Bijzondere akten

De gemeentesecretaris van Vriezenveen uit 1823, Gerrit Engels, blijkt in 1874 te zijn vervangen door een opvolger genaamd Herman van Barneveld. Deze heeft drie grote foliovellen nodig om in een fraai en duidelijk leesbaar handschrift, maar met veel omhaal van woorden, duidelijk te maken dat hij een vonnis van de Arrondissementsrechtbank te Almelo heeft ontvangen. In dat vonnis wordt hem opgedragen om alsnog een op 4 maart 1872 in de Duitse parochie Uelsen gesloten (kerkelijk) huwelijk in het register van huwelijken en echtscheidingen van de gemeente Vriezenveen over het lopende jaar op te nemen. Hiervoor gebruikt hij de standaard formulieren met voorgedrukte tekst. Alle voorgedrukte woorden worden doorgehaald en geteld. Het zijn er driehonderd zes en vijftig.

Op 5 juni 1874 kan de secretaris van Vriezenveen nog eens met zijn talenkennis pronken. In de kapel van de keizerlijke garde in Sint Petersburg was namelijk op 28 januari 1872 het huwelijk gesloten tussen de Nederlandse ingenieur Bernard Kruijs en de Russin Cathérina Iwanova Avdejeff. De aartspriester van het Moskovitische regiment van de keizerlijke garde, voor wie het huwelijk werd voltrokken, had op de huwelijksdag de akte in het Russisch opgemaakt. Twee jaar later werd van deze akte een afschrift naar het Frans vertaald door een in buitenlandse zaken gespecialiseerde notaris, die tekende met de naam Guillaume King, Diens handtekening werd vervolgens door het Nederlandse consulaat gelegaliseerd op 9 april 1874, zodat het echtpaar zich als gehuwden in Nederland konden legitimeren.

 

 

Met de akten 38, 39 en 40 die op 26 april 1900 in Kampen werden opgemaakt, is niets mis! Toch is een vermelding hiervan op zijn plaats. Wat is het geval? Op die dag trouwden Gerrit-Hendrik en Judikje Kamphof, kinderen van Hendrik Kamphof en Jannigje Nijboer met Jentje en Engbert van Ittersum, die beide Jan van Ittersum als vader en Elsje de Velde Harsenhorst als moeder hebben. De jongste zus van Judikje en Gerrit-Hendrik, Roelofje genaamd trad in het huwelijk met Jan van Ittersum, die een zoon was van Marten van Ittersum en Jentje Pelleboer. Als getuigen bij de drie huwelijken traden op: Warner Kamphof, zoon van Hendrik, Marten van Ittersum, zoon van Jan van Ittersum en verder Egbert en Filip van Ittersum, zonen van Marten. De laatstgenoemde mocht twee getuigen leveren, waarschijnlijk omdat er slechts één kind van hem trouwde.

De ramp die Enschede op 13 mei 2000 trof, zal niet licht worden vergeten. Dat de stad ook in 1862 door het vuur werd getroffen, is echter niet meer algemeen bekend. Toch was ook dat een rampzalige gebeurtenis, waarbij 633 woningen, 25 stallen, 44 pakhuizen, 8 textielfabrieken en alle openbare gebouwen prooi der vlammen werden. Onder die openbare gebouwen bevond zich ook het stadhuis, waar de registers van de burgerlijke stand met de huwelijksakten werden gehouden. Deze registers waren bij het begin van de brand op last van de gemeentesecretaris naar de toren van de kerk der Hervormde Gemeente in Enschede overgebracht. Toen ook deze toren werd bedreigd, gelastte de burgemeester de papieren naar de kerk der Doopsgezinde Gemeente te vervoeren. Deze opdracht werd slechts gedeeltelijk uitgevoerd, omdat de documenten die achter in de toren waren ondergebracht, vanwege de brand niet meer konden worden bereikt. Zo kwam het dat het register met de akten van januari tot 7 mei niet meer werden teruggevonden. De ontbrekende akten 1 tot en met 6 over 1862 moesten op last van de Arrondissementsrechtbank in Almelo alsnog als aanvulling in de lopende registers over 1863 worden opgenomen. Een en ander is te vinden in akte “Nommer zeven en dertig” die door de burgemeester van Enschede op 24 november 1863 werd opgemaakt en geregistreerd. Het vonnis met uitvoerige argumenten werd aan de akte gehecht.

In Goor trouwen op 23 april 1840 om 8 uur ’s avonds Ephraim Thomason Rothwel, oud 23 jaaren, machinist, geboren te Bolton le Moors, Graafschap Lancaster, Koninkrijk Groot Bretagne, zoon van James Rothwell, bleeker, wonende te Saint Quintin, Koninkrijk Frankrijk en van Elisabeth Haslam, zonder beroep, wonende te Bolton le Moors, voornoemd en Helena Clementina Augusta Kirchrath, oud 24 jaaren zonder beroep, geboren te Cuchenheim, Departement van de Rhijn en Moezel, dochter van Matthias Anton Kirchrath, notaris, overleden en van Maria Anna Catharina Klein, zonder beroep, wonende te Cuchenheim meer gemeld. Je vraagt je af hoe die twee elkaar in 1840 ontmoet hebben. Vast niet via internet.

Dat het huwelijk niet altijd een feestelijke aangelegenheid is, zou men kunnen afleiden uit de volgende gebeurtenis: In het jaar 1873 trouwt in Ambt Ommen Jan Warmelink met Hermina Otman. Jan was weduwnaar van Jennigje Otman en daarvoor van Jantje Otman. Jan is pas 34 jaar.

 

 

Feiten:

  • De jongste Overijsselse bruid tussen 1811 en 1922 was 15 jaar oud. De jongste bruidegom ook.
  • Meestal was de bruidegom ouder dan de bruid. In circa drie kwart van alle gevallen.
  • De oudste bruidegom was 78 jaar oud; de oudste bruid 87 jaar.
  • Het grootste leeftijdsverschil tussen bruid en bruidegom bedroeg 51 jaar. De bruidegom was 76 jaar en de bruid 25 jaar. Ze trouwden in Zwolle
  • Het grootste leeftijdsverschil tussen bruid en bruidegom waarbij de bruidegom de jongste was bedroeg 32 jaar. Een bruid van 56 jaar trouwde een bruidegom van 24 jaar. Dit was op het platteland.

Dit verhaal is afkomstig uit het boekje ‘Ja, ik wil! 111 jaar Overijsselse huwelijksakten’. Dit boekje werd in 2005 uitgegeven ter ere van het afronden van het project dat 111 jaar aan huwelijksakten digitaal beschikbaar maakte.

Reacties

afbeelding van hans vaandering
Hallo, Onder het kopje 'vergissingen' wordt de huwelijksakte van Roelof Landman met Gerrigje Vaandering besproken. Hier is echter geen sprake van een vergissing, maar van de realiteit. Roelof is op 10-08-1866 getrouwd met Gerrigje, geboren 18-09-1841, dochter van Gerrit Alberts Vaanderink (feitelijk Vaandering). Nadat zij op 23-04-1867 is overleden, is Roelof op 24-01-1868 getrouwd met een andere vrouw die eveneens Gerrigje heette, geboren 07-10-1843, dochter van Jan Egberts Vaandering. En jawel: de vader van Gerrit Alberts (Albert dus) is een broer van de vader van Jan Egberts (Egbert dus).