Verhaal

Het wettigen van kinderen bij een huwelijk

Door Jan Harzevoort en Jan Nijhoff

 

Kinderen krijgen zonder getrouwd te zijn is al zo oud als er mensen bestaan. In de periode 1811 tot 1922 kwam het wettigen van kinderen bij een huwelijk veelvuldig voor in Overijssel. In sommige gemeenten kwam het vaker voor dan in andere. Zo zijn er in deze periode in Rijssen relatief veel minder kinderen gewettigd dan in Wierden.

Er waren verschillende redenen voor het verschijnsel van wettiging van kinderen bij een huwelijk voor de burgerlijke stand. Een van de redenen was dat het wettelijk huwelijk niet altijd het belangrijkste gevonden werd. Vaak was men wel voor de kerk getrouwd en liet men het “voor de wet trouwen” achterwege.

Hierin kwam verandering doordat het erfrecht werd gewijzigd, waardoor “onegte” kinderen buiten het erfrecht vielen. Velen, die als echtpaar leefden en voor de kerk getrouwd waren, gingen alsnog over tot een huwelijk voor de wet; de burgerlijke stand. Daarmee verzekerden zij hun nakomelingen van een gelijk erfrecht.
In Wierden trouwden op 28 mei 1858 Hendrik Geels en Maria Flipsborg, beiden 61 jaar, en wettigden hun 5 kinderen.

 

 

De “trekkende” bevolkingsgroep was door hun reizende levenswijze vaak niet in staat om de benodigde papieren te overleggen. Zij volgden meestal hun eigen huwelijksgebruik. Wanneer een jongen en een meisje samen voor één nacht de woongemeenschap verlaten hadden om ’s-morgens gezamenlijk terug te keren, dan werden ze als gehuwd beschouwd. Voor de Nederlandse wet bleven zij ongehuwd en hun kinderen waren dus “onecht”. Zo zien we dat bij het huwelijk op 30 juni 1863 te Genemuiden Charles Louis Tahon, oud vijf en zestig jaren, schipper, “volgens zijn beste weten geboren te Putten, provincie Noord Brabant en gedoopt in de roomsch Katholijke kerk van het fort Lillo, in de provincie Antwerpen, Koningrijk België en verklaarde hij ons onder eede, dat hij buiten staat is eene geboorte- of doopacte, noch van bekendheid ter vervanging derzelve overleggen als zijnde volgens zijne informatie het betrekkelijk doopboek verbrand, en hij door lange afwezigheid aldaar onbekend” en Driesjen Klaassen, oud twee en zestig jaren, zonder beroep, geboren en wonende te Genemuiden, dochter van Jannigjen Klaassen, overleden. “De gezegde echtgenooten ons hebbende te kennen gegeven dat er ZES door hen buiten huwelijk verwekte kinderen bestaan”. Deze 6 “buitenechtelijke kinderen” werden nu geëcht.

In de grote veengebieden was een bruidspaar, door de grote afstand tussen “woonplek” en gemeentehuis, vaak niet in de gelegenheid hun “samen door het leven gaan” wettig te laten registreren. Hun directe omgeving beschouwde hun samenwonen als een huwelijk, wanneer het paar “over de puthaak” trouwde. De naaste familie legde dan een puthaak op de grond en in aanwezigheid van de gehele woongemeenschap sprong het “bruidspaar” over deze puthaak; nu waren ze getrouwd en de bruiloft kon gevierd worden. Dikwijls werd er pas écht wettig gehuwd als er reeds meerdere kinderen geboren waren.

 

 

Een zwangerschap van een ongehuwde vrouw werd zo lang mogelijk verzwegen en dus moest er nog op het laatste moment getrouwd worden. Dat mislukte nog wel eens. Het kwam voor dat de aanstaande vader niet met zijn zwangere “verloofde” wilde trouwen en de relatie verbrak. In dat laatste geval deden de ouders van het meisje vaak alle moeite om een bruidegom voor hun dochter te strikken. Zo mogelijk werd er nog voor de bevalling getrouwd; dat lukt niet altijd. In doopboeken, uit de periode van voor 1811 (de instelling van de burgerlijke stand), werd bij een thuishuwelijk wegens geboorte gesproken van “getrouwd voor den bedde”. Natuurlijk gebeurde dat na 1811 ook. Soms stond het bruidspaar met hun naasten, feestelijk gekleed, klaar om naar het gemeentehuis te lopen als de geboorte zich aandiende. In allerijl werd dan de ambtenaar van de burgerlijke stand ontboden om het huwelijk ten huize van de bruid te voltrekken. Meestal won de ambtenaar het van de ooievaar, maar och, ambtenaren zijn niet altijd even vlug en dan werd het huwelijk voltrokken als de ooievaar weer op weg was naar zijn volgende klant. Het bruidspaar wettigde dan het op hun trouwdag geboren kind.

 

 

Dat overkwam Albert Hendrik Rietman en Aleida Hartkamp. Zij trouwde op 1 oktober 1896 in Heino en de akte vermeldt: “Voorts verklaren comparanten hierbij te erkennen een kind van het vrouwelijk geslacht, waarvan comparante alhier op heden is bevallen en aan welk kind de voornamen zijn gegeven van Hendrika Johanna”.
En enkele keer zijn er twijfels over de “juiste” vader. In Vriezenveen huwden op 22 juni 1889 de 24-jarige Jan Aman met de 33-jarige Frederika Jonker. Zij erkennen een dochter: “Gerharda Wicherdina, ingeschreven in de geboorteregisters op den eersten Augustus achttienhonderd negen en zeventig en den dertigsten juli van dat jaar geboren”. Hieruit moeten wij concluderen dat de vader bij de geboorte van zijn dochter “al 14 jaar oud was”!
In Wierden lezen wij in akte 35 uit 1900 dat op 23 augustus trouwen Johannes Schipper (60 jaar), weduwnaar van Johanna Waaldrink, met Hendrikje Wessels (31 jaar). Zij was reeds weduwe van (1) Hendrik Schottert, (2) Levert Blekkenhorst en laatstelijk (3) van Hermannus Waalderink. Het bruidspaar wettigt een zoon Johannes Hermannus, geboren op den zevenden december achttienhonderd acht en negentig. Bleef het in de famlie?

De Toppers

Uit onze gegevens blijkt dat het grootst aantal wettigingen per huwelijk voorkomt in het oostelijk deel (overwegend Rooms Katholiek) van Twente.
In 1869 erkenden in Lonneker Gerardus Hollink en Geesken Geerdink hun 8 kinderen, in Denekamp echtten Johannes Hermannus Roode en Susanna Koers ook 8 kinderen. Hetzelfde kunnen we vermelden van Albertus Bartelds en Hendrikje Meijer, zij wettigden in 1914 te Ootmarsum hun 8 kinderen. Zij werden respectievelijk geboren te Hellendoorn, Ambt Ommen, Lichtenvoorde, Apeldoorn, Olst, Ruurlo, Borculo en Gorssel.

 

Dit verhaal is afkomstig uit het boekje ‘Ja, ik wil! 111 jaar Overijsselse huwelijksakten’. Dit boekje werd in 2005 door het Historisch Centrum Overijssel uitgegeven ter ere van het afronden van het project dat 111 jaar aan huwelijksakten digitaal beschikbaar maakte.

Reacties